Ο άνθρωπος που τα είδε όλα - Deborah Levy
Ο Άνθρωπος που τα Είδε Όλα: 5 Ανατρεπτικά Μαθήματα για τη Μνήμη και την Ιστορία από τη Deborah Levy
Εισαγωγή: Το Μυστήριο της Abbey Road
Όλα ξεκινούν με ένα κλείσιμο του ματιού στις πιο διάσημες θεωρίες συνωμοσίας της ποπ κουλτούρας. Είναι 1988 και ο Σαούλ Άντλερ, ένας ιστορικός με σχεδόν εξωπραγματική ομορφιά, ετοιμάζεται να διασχίσει την Abbey Road. Σκοπός του; Να αναπαραστήσει το εμβληματικό εξώφυλλο των Beatles για μια φωτογραφία-δώρο. Όμως, η Levy δεν στήνει ένα νοσταλγικό σκηνικό· στήνει μια παγίδα.
Όπως ο Paul McCartney στο εξώφυλλο φημολογούνταν πως ήταν ένας νεκρός αντικαταστάτης (το περίφημο «Paul is Dead»), έτσι και ο Σαούλ διασχίζει τη διάβαση barefoot, ως μια σκιά του εαυτού του. Μια Jaguar τον «γρατζουνά» ελαφρά —ένα ατύχημα σχεδόν ανεπαίσθητο, που όμως λειτουργεί ως η πρώτη ρωγμή σε μια πραγματικότητα που θα αποδειχθεί εξαιρετικά εύθραυστη. Η Levy μας πετάει το γάντι: Μπορούμε ποτέ να δούμε τον εαυτό μας καθαρά; Ή μήπως είμαστε καταδικασμένοι να περιφερόμαστε στην Ιστορία ως αναξιόπιστοι αφηγητές της ίδιας μας της ζωής;
1. Βλέποντας τα Πάντα, Κατανοώντας το Τίποτα
Ο τίτλος του βιβλίου είναι μια άσκηση ανώτερης ειρωνείας. Ο Σαούλ Άντλερ είναι ένας «αμνησιακός ναρκισσιστής», ένας άνθρωπος που εστιάζει εμμονικά στο πώς αντανακλάται στα μάτια των άλλων, αδυνατώντας όμως να συλλάβει την ουσία της ύπαρξής τους. Παρά την ιδιότητά του ως ιστορικός —ένας επαγγελματίας παρατηρητής του χρόνου— πάσχει από μια ιδιότυπη ιστορική τύφλωση. Αποτυγχάνει να καταλάβει τις συνέπειες των πράξεών του, λειτουργώντας περισσότερο ως ένα όμορφο έκθεμα παρά ως δρων υποκείμενο.
Όπως σημειώνει η Fernanda Eberstadt στους New York Times:
«Ο Σαούλ βλέπει τα πάντα —εν μέρει επειδή τα έχει ξαναδεί όλα— αλλά δεν καταλαβαίνει τίποτα.»
Ο Σαούλ περιφέρεται στο Ανατολικό Βερολίνο και στο Λονδίνο του Brexit, «βλέποντας» τα ολοκληρωτικά καθεστώτα και τις πολιτικές ανατροπές, αλλά παραμένει τυφλός μπροστά στο συναισθηματικό μακελειό που αφήνει πίσω του.
2. Η Μνήμη ως Θρυμματισμένος Καθρέφτης
Η Levy αποδομεί τη γραμμική αφήγηση με χειρουργική ακρίβεια. Το βιβλίο χωρίζεται στο 1988 και στο 2016, αλλά το κλειδί βρίσκεται στη φύση του δεύτερου ατυχήματος. Αν το 1988 ήταν μια «γρατζουνιά», το 2016 είναι μια καταστροφική σύγκρουση στην ίδια διάβαση. Ο καθρέφτης της Jaguar θρυμματίζεται και τα γυαλιά εισχωρούν στο κεφάλι του Σαούλ. «Η αντανάκλασή μου έπεσε μέσα μου», λέει ο ίδιος, και αυτή η φράση ορίζει όλο το Part 2.
Η μνήμη δεν είναι πια αποθήκη γεγονότων, αλλά ένα παραλήρημα από «φαντάσματα» και leitmotifs:
- Το μαργαριταρένιο κολιέ: Ένα κειμήλιο της μητέρας του, σύμβολο πένθους και προστασίας που δεν αποχωρίζεται ποτέ.
- Η κονσέρβα ανανά: Όχι απλό σύμβολο επιθυμίας, αλλά ένα αντικείμενο απειλής και μια ανεκπλήρωτη υπόσχεση προς τη Λούνα που τον στοιχειώνει για τριάντα χρόνια.
- Το κόκκινο τρένο-παιχνίδι και τα πέταλα της κερασιάς: Θραύσματα που επιστρέφουν για να του υπενθυμίσουν όσα επέλεξε να ξεχάσει.
Οι αναμνήσεις αναδιατάσσονται συνεχώς μέσα στη σήψη του τραύματος, αποδεικνύοντας ότι το παρελθόν αλλάζει όσο αλλάζει και το παρόν μας.
3. Η Ανατροπή της Πατριαρχίας και ο «Άντρας-Μούσα»
Η Levy χρησιμοποιεί τη σεξουαλικότητα για να «γδάρει» την έννοια της πατριαρχίας. Ο Σαούλ, με το eyeliner και τα μαργαριτάρια του, τοποθετείται από τη φωτογράφο Τζένιφερ Μορό στη θέση που ιστορικά κατείχαν οι γυναίκες: αυτή του «αντικειμένου». Η Τζένιφερ δεν τον φωτογραφίζει επειδή τον αγαπά, αλλά επειδή είναι ένα «χρήσιμο εργαλείο» για την τέχνη της.
Αυτός ο ναρκισσισμός του Σαούλ, που αρχικά απολαμβάνει να είναι η μούσα, μετατρέπεται σε έναν εφιάλτη απώλειας ελέγχου. Βιώνει ένα είδος gaslighting που συνήθως επιφυλάσσεται για τις γυναίκες στη λογοτεχνία. Η Levy αντιστρέφει το «Male Gaze» (ανδρικό βλέμμα) και μας αναγκάζει να δούμε τον σοκ της απώλειας εξουσίας μέσα από τα μάτια ενός άνδρα που νόμιζε ότι ο κόσμος του ανήκει επειδή ήταν απλώς... όμορφος.
4. Η Ιστορία είναι ένας Κύκλος Αυταρχισμού
Το προσωπικό δράμα του Σαούλ λειτουργεί ως ένας ψυχαναλυτικός καθρέφτης της Ευρώπης. Η Levy παραλληλίζει τον αυταρχικό πατέρα του —που φλέρταρε με γυναίκες πετώντας τους ψίχουλα ψωμιού στο τραπέζι, θυμίζοντας τις τακτικές του Στάλιν— με τα ολοκληρωτικά καθεστώτα της Λαϊκής Δημοκρατίας της Γερμανίας και τον απομονωτισμό του Brexit.
Ο Sam Byers στον Guardian δίνει το στίγμα:
«Η ζωή του Σαούλ λειτουργεί ως ένα είδος ψυχαναλυτικού καθρέφτη της Ευρώπης... των καθεστώτων κάτω από τα οποία όχι μόνο υποφέρουμε, αλλά και τα οποία επιβάλλουμε.»
Η Ιστορία δεν είναι κάτι που συμβαίνει «έξω» από εμάς· είναι οι τυραννίες που αναπαράγουμε στις προσωπικές μας σχέσεις, τα τείχη που χτίζουμε ανάμεσα σε εμάς και τους άλλους, και η ευκολία με την οποία γινόμαστε πληροφοριοδότες της ίδιας μας της δυστυχίας.
5. Η Κατάργηση των Συνόρων και η Λωρίδα του Möbius
Με μια πειραματική προσέγγιση που θυμίζει Marguerite Duras, η Levy καταργεί τα σύνορα μεταξύ χρόνου και χώρου. Το βιβλίο λειτουργεί σαν μια λωρίδα του Möbius: το 1988 εισβάλλει στο 2016 και το Ανατολικό Βερολίνο συγχέεται με το Λονδίνο. Ο Σαούλ στο Βερολίνο «προβλέπει» την πτώση του Τείχους, όχι επειδή είναι μάντης, αλλά επειδή ο χρόνος στο σύμπαν της Levy είναι ρευστός.
Αυτή η ασάφεια είναι απαραίτητη για να αποδοθεί η πολυπλοκότητα της ανθρώπινης εμπειρίας. Καταργώντας τα δίπολα (Ανατολή/Δύση, Παρελθόν/Παρόν, Άνδρας/Γυναίκα), η συγγραφέας μας υπενθυμίζει ότι η προσκόλληση σε σταθερές ταυτότητες είναι μια αυταπάτη. Στο τέλος, ίσως ο «Άνθρωπος που τα είδε όλα» να μην είναι καν ο Σαούλ, αλλά η ίδια η Ιστορία που μας κοιτάζει να επαναλαμβάνουμε τα ίδια λάθη.
Συμπέρασμα: Τι μας Μένει όταν ο Καθρέφτης Σπάει;
Ο Άνθρωπος που τα Είδε Όλα είναι ένα μυθιστόρημα που απαιτεί να το διαβάσεις δύο φορές —την πρώτη για να μαζέψεις τα θραύσματα και τη δεύτερη για να καταλάβεις πώς σε κόβουν. Μας αφήνει με τη μελαγχολική διαπίστωση ότι η προσωπική και η εθνική μας ιστορία είναι ένα διαρκές έργο υπό κατασκευή, γεμάτο σκόπιμες παραλείψεις.
Αν η μνήμη μας είναι πράγματι ένας καθρέφτης σπασμένος σε χίλια κομμάτια, η τελική πρόκληση παραμένει: Ποιο κομμάτι επιλέγουμε να κρατήσουμε για να ορίσουμε το ποιοι είμαστε σήμερα;
-----------------------------------------------------
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου