«Επί σκοπώ πλουτισμού» της Ελισάβετ Χρονοπούλου

 

«Επί σκοπώ πλουτισμού»: 5 Συγκλονιστικές Αλήθειες για το Τραύμα του Δωσιλογισμού που μας Αφορούν και Σήμερα

1. Η Κλήση που Ξυπνά το Παρελθόν

Η ατμόσφαιρα στην Αθήνα τον Δεκαπενταύγουστο είναι σχεδόν απόκοσμη· μια ερημωμένη πόλη βυθισμένη σε μια βαριά, ακίνητη σιωπή που μοιάζει να καλύπτει ενοχές δεκαετιών. Για τον Γιώργο Ασλανίδη, η μέρα κυλούσε με την αποστειρωμένη ρουτίνα ενός ανθρώπου που επέλεξε να ζει «σε μια κάψουλα»· μια βόλτα στο πάρκο με τον σκύλο του, τη μοναδική του συντροφιά. Όλα ανατρέπονται από έναν ήχο που διαπερνά τη θερινή ραστώνη: μια κλήση από τα επείγοντα ενός δημόσιου νοσοκομείου. Ένας άγνωστος άνδρας, ο 92χρονος Δημοσθένης Σαρίκας, πεθαίνει και τον έχει ορίσει ως μοναδικό κληρονόμο του.

Αυτή η απρόσμενη σύνδεση θρυμματίζει την «ανιστόρητη» καθημερινότητα του Γιώργου, προκαλώντας μια οντολογική ρωγμή στην ταυτότητά του. Η κληρονομιά δεν είναι απλώς υλική· είναι μια «βόμβα» αλήθειας. Ο Δημοσθένης Σαρίκας, πριν εκπνεύσει, αφήνει μια ομολογία φόνου που αποκαλύπτει την τραγική ειρωνεία της ύπαρξης του Γιώργου: ο παππούς του, ο Γεώργιος Ασλανίδης, υπήρξε ένας στυγνός δωσίλογος που βασάνισε και οδήγησε στον θάνατο την αδελφή του Δημοσθένη, την Αμαλία. Μπορούμε όντως να ξεφύγουμε από ένα παρελθόν που δεν γνωρίζουμε, ή μήπως η ιστορία μας κυλάει ήδη μέσα στις φλέβες μας, μετατρέποντας την άγνοια σε μια ψευδαίσθηση αθωότητας;

2. Το Σοκ της Ατιμωρησίας: Όταν η Δικαιοσύνη Λειτούργησε ως «Αθωοδικείο»

Μέσα από το μυθιστόρημα της Ελισάβετ Χρονοπούλου και το ιστορικό επίμετρο του Μενέλαου Χαραλαμπίδη, αναδεικνύεται το πιο σκοτεινό παράδοξο της μεταπολεμικής Ελλάδας. Μετά την Κατοχή, η δικαιοσύνη συχνά λειτούργησε ως μηχανισμός συγκάλυψης. Η ατιμωρησία δεν ήταν ένα τυχαίο δικαστικό λάθος, αλλά μια δομική επιλογή για τη διατήρηση του κρατικού μηχανισμού μέσω του αντικομμουνισμού.

Το στατιστικό σοκ παραμένει αμείλικτο: το 98% των δωσιλόγων που οδηγήθηκαν στα Ειδικά Δικαστήρια απαλλάχθηκε. Στην Αττική της περιόδου 1945-1949, ενώ μόλις 2 άτομα εκτελέστηκαν ως δωσίλογοι, την ίδια στιγμή 101 αντιστασιακοί του ΕΑΜ οδηγήθηκαν στο απόσπασμα ως «εγκληματίες». Οι συνεργάτες των Ναζί «βαπτίστηκαν» πατριώτες λόγω εθνικοφροσύνης, ενώ οι πραγματικοί αγωνιστές διώκονταν.

«Τελικά πέθανε ατιμώρητος.»

Με αυτή τη φράση ξεκινά το βιβλίο, υπογραμμίζοντας το διαρκές άγος μιας κοινωνίας που επέτρεψε στους θύτες να ενσωματωθούν, να πλουτίσουν και να κυβερνήσουν, αφήνοντας τα θύματα στη λήθη και τους απογόνους τους σε μια διαρκή αναζήτηση δικαίωσης.

3. «Επί Σκοπώ Πλουτισμού»: Η Κοινοτοπία του Κακού για μια Χούφτα Λίρες

Ο τίτλος συμπυκνώνει το πιο ταπεινό κίνητρο της ανθρώπινης προδοσίας. Η δράση της «Ειδικής Ασφάλειας» —αυτής της «Ελληνικής Γκεστάπο»— αποκαλύπτει πώς το «κατακάθι της κοινωνίας», χωροφύλακες άνευ θητείας που οπλίστηκαν από τους Ναζί, μετατράπηκαν σε θηρία. Δεν επρόκειτο για ιδεολογική επιλογή, αλλά για έναν ωμό αμοραλισμό: προδοσίες συμπολιτών, ακόμα και 15χρονων παιδιών, για λίγες χρυσές λίρες.

Η Χρονοπούλου, ανακαλώντας τον Μπιλ Σάικς από τον Όλιβερ Τουίστ του Ντίκενς, θέτει το ερώτημα: το κακό είναι κοινωνική επιλογή ή ένα «γενετικό ελάττωμα» που περιμένει τις κατάλληλες συνθήκες για να εκδηλωθεί; Σύμβολο αυτής της ηθικής κατάπτωσης αποτελεί η σκηνή με το κρέας: ο πατέρας του Δημοσθένη φέρνει στο σπίτι ένα κομμάτι κρέας τυλιγμένο σε βρωμερό, λαδωμένο χαρτί —ένα «τρόπαιο» που αποκτήθηκε ενώ το σπίτι είχε αδειάσει από έπιπλα για να εξασφαλιστεί η επιβίωση. Είναι η στιγμή που η «βίδα της ψυχής στράβωσε», αποδεικνύοντας ότι ο πλουτισμός κατά τον λιμό δεν αφορούσε μόνο μεγαλοσχήμονες, αλλά την καθημερινή, μικρή κτηνωδία της διπλανής πόρτας.

4. Τα «Παιδιά της Λήθης» και το Διαγενεακό Τραύμα

Ο Γιώργος Ασλανίδης είναι ο «ανιστόρητος» ήρωας που μεγάλωσε με την προσταγή «μην τα σκαλίζεις». Η αποσιώπηση, όμως, δεν σβήνει το τραύμα· το μετατρέπει σε παράσιτο. Εδώ η Χρονοπούλου εισάγει την έννοια της μετα-μνήμης: ο Γιώργος δεν κληρονομεί απλώς το τραύμα ενός θύματος, αλλά την ενοχή και το έγκλημα του θύτη-παππού του.

Η ταυτότητά μας διαμορφώνεται ερήμην μας, από όσα μας απέκρυψαν. Ο ήρωας εξομολογείται: «Είμαι αυτά που δεν μου έλειψαν». Οι ανέσεις της μεταπολεμικής του ζωής ήταν χτισμένες πάνω στο αίμα που έχυσε ο παππούς του και στην ατιμωρησία που του επέτρεψε να ευημερήσει. Η σιωπή της γιαγιάς του δεν ήταν προστασία, ήταν η συντήρηση μιας ανοιχτής πληγής που περίμενε το τηλεφώνημα του Σαρίκα για να αιμορραγήσει ξανά.

«Αυτά που δεν ξέρουμε συνεχίζουν να υπάρχουν.»

5. Η Λογοτεχνία ως Αρχείο: Η Αλήθεια μέσα από Ποιήματα και «Γιρλάντες»

Το βιβλίο λειτουργεί ως ένα πολυσύνθετο αρχείο: επιστολές κοριτσιών της Αντίστασης, πρακτικά δίκης, ημερολόγια και τα ευαίσθητα ποιήματα της Αμαλίας. Η Χρονοπούλου χρησιμοποιεί τη «φωνή» των ηρώων για να γεφυρώσει τα κενά εκεί που η επίσημη Ιστορία σιώπησε.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η λογοτεχνική χρήση της απώλειας του νοήματος. Όταν οι λέξεις τελειώνουν μπροστά στο ανείπωτο της φρίκης, οι ήρωες —ο Σαρίκας και αργότερα ο Γιώργος— αρχίζουν να ζωγραφίζουν «γιρλάντες». Αυτή η αφηρημένη γραφή, που υπάρχει ως μορφή αλλά στερείται περιεχομένου, υποδηλώνει τη νοηματική αστάθεια της γλώσσας μπροστά στην κτηνωδία. Η λογοτεχνία εδώ δεν περιγράφει απλώς την Ιστορία· γίνεται η ίδια το καταφύγιο της αλήθειας όταν ο ορθός λόγος καταρρέει.

Επίλογος: Το Παρελθόν ως Ανοιχτή Πληγή

Σήμερα, που η συζήτηση για την Κατοχή αναθερμαίνεται με αφορμή τις συγκλονιστικές φωτογραφίες των εκτελεσθέντων της Καισαριανής, το «Επί σκοπώ πλουτισμού» λειτουργεί ως ένα λογοτεχνικό κατηγορητήριο. Μας υπενθυμίζει ότι η μεταπολεμική Ελλάδα οικοδομήθηκε πάνω σε μια δικαίωση που δεν ήρθε ποτέ.

Οι πράξεις μας μένουν για πάντα στον κόσμο, δημιουργώντας αόρατα νήματα που δένουν τον θύτη με το θύμα και τον απόγονο με την ευθύνη. Το ερώτημα παραμένει επιτακτικό: θα συνεχίσουμε να αναζητούμε τη θαλπωρή της λήθης ή θα βρούμε τη γενναιότητα να αναμετρηθούμε με την αλήθεια της κληρονομιάς μας;